|
AMAÇ
Madde 1-
Bu yönergenin amacı Erciyes Üniversitesi’nde deneysel, test ve eğitim
amaçlı olarak kullanılacak tüm hayvanların barındırılmaları,
üretilmeleri, doğadan izole edilmeleri, nakledilmeleri, deneylerde
kullanılmaları ve üzerlerinde gözlem yapılması ile ilgili tüm süreçlerde
etik bakımdan kabul edilebilir uygulamaların sınırlarını belirlemek ve
araştırma önerilerini bu açıdan incelemek üzere oluşturulacak “Hayvan
Deneyleri Yerel Etik Kurulu”nun kuruluş ve çalışma esaslarına, yapılması
planlanan işlemlerin sunulmasına, araştırma önerilerinin incelenmesine
ve uygulanmasına izin verilmesine, bütün bu işlemlerin izlenmesine ve
gerektiğinde sonlandırılmasına ilişkin esasları belirlemektir.
KAPSAM:
Madde 2 –
Bu Yönerge Erciyes Üniversitesi’nde deney amacıyla kullanılacak
hayvanların kullanımından önce alınması gereken izinleri, bu amaçla
Erciyes Üniversitesi Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulunun
oluşturulmasını, çalışma usul ve esaslarını, Kurulun görevleri ile
eğitim, denetim ve yükümlülüklerini kapsar.
DAYANAK
Madde 3-
Bu yönerge, deneysel ve diğer bilimsel amaçlarla kullanılacak omurgalı
hayvanların korunmasına ilişkin Avrupa Anlaşması (ETS No. 123), Tarım ve
Köyişleri Bakanlığı’nın 16 Mayıs 2004 tarih ve 25464 sayı ile Resmi
Gazete’de yayımlanan “Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar için Kullanılan
Deney Hayvanları’nın Korunması, Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri ile
Deney Yapacak olan Laboratuvarların Kuruluş, Çalışma, Denetleme, Usul ve
Esaslarına Dair Yönetmelik”, Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 6 Temmuz 2006
tarih ve 26220 sayı ile Resmi Gazete’de yayımlanan “Hayvan Deneyleri
Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik”,
Laboratuvar Hayvanlarının Bakım ve Kullanılması Elkitabı (National
Research Council, A.B.D.), Yaban Hayvanlarının Kullanıldığı Çalışmalarda
Nesli Tükenmekte Olan Yabani Hayvan ve Bitkilerin Uluslararası
Ticaretine İlişkin Sözleşme (CITES), Vertebralılar Avrupa Kırmızı
Bülteni (RDB), Avrupa Yaban Yaşamı ve Yaşam Ortamlarının Korunması
Sözleşmesi (BERN) ve ek sözleşmelerinde yer alan kural ve ilkelere uygun
olarak hazırlanmıştır.
TANIMLAR
Madde 4-
Bu Yönerge’de geçen;
a) Kurul: Erciyes Üniversitesi Hayvan
Deneyleri Yerel Etik Kurulu’nu,
b) Rektör: Erciyes Üniversitesi Rektörü’nü,
c) Üniversite: Erciyes Üniversitesi’ni
ifade eder
KURULUN OLUŞUMU
Madde 5-
Kurul; hayvan deneyleri konusunda en az bir yıl deneyimli, kurum içinde
deney hayvanı yetiştirilmesi, üretilmesi ve bakımından sorumlu bir
veteriner hekim, Tıp Fakültesi’nden üç (Temel, Dahili ve Cerrahi
bilimlerden birer), Veteriner, Eczacılık ve Diş Hekimliği
fakültelerinden birer temsilci, deney hayvanları ile çalışmayan, genel
toplum çıkarlarını temsil edebilecek nitelikleri haiz ve kurum ile çıkar
ilişkisi olmayan T.C. vatandaşı sivil bir üye ile bir sivil toplum
kuruluşuna kayıtlı T.C. vatandaşı bir üye olmak üzere toplam 9 üyeden
oluşur.
Kurulda görev alacak en az bir üyenin deney hayvanlarında in vivo
(canlı) deneyleri konusunda asgari bir yıl deneyimli ve doktora/tıpta
uzmanlık derecesine sahip olması gereklidir. Kurulda tıp veya veteriner
hekim etiği uzmanlarının bulunması tercih edilir. Kurula, kurum dışından
üyeler atanabilir, gerektiğinde başka alanların uzmanlarından görüş
alınabilir ve toplantılara davet edilebilir.
Madde 6- Kurul başkanı, başkan vekili ve üyeleri Rektör tarafından
atanır veya Rektörlük onayı ile görevlendirilir. Atamalar veya onay ile
görevlendirilmeler Hayvan Deneyleri Merkezi Etik Kurulu’na bildirilir.
Kurul üyelerinin görev süresi dört yıldır. Görev süresi biten üye
yeniden atanabilir veya onay ile görevlendirilebilir. Bir takvim yılı
içerisinde izinsiz ve mazeretsiz olarak üst üste üç toplantıya
katılmayan üyenin üyeliği kendiliğinden düşer. Üyelik sıfatının ölüm,
emeklilik, ayrılma gibi herhangi bir nedenle sona ermesi veya üyeliğin
düşmesi halinde, yerine aynı usulle ve kalan süreyi tamamlamak üzere
ayrılan üyenin niteliklerini taşıyan yeni bir üye seçilir.
KURULUN YETKİLERİ VE ÇALIŞMA İLKELERİ
Madde 7-
Kurul, başkanın belirleyeceği gündemle en az ayda bir defa ve salt
çoğunlukla toplanır. Çalışmalarını grup esasına dayalı olarak yürütür,
faaliyet ve toplantılarının tutanaklarını tutar. Kurul toplantıları
başkanın yokluğunda başkan vekili tarafından yönetilir. Kararlar, kurul
üye tam sayısının yarıdan bir fazlası ile alınır. Oy eşitliği halinde
başkanın oyu yönünde karar verilir. Deney hayvanı yetiştirme ve
kullanımıyla ilgili laboratuvar koşulları Kurul üyeleri tarafından
denetlenir.
Madde 8-
Üniversitede deney hayvanları üzerinde yapılacak araştırma, tez
çalışması, laboratuvar pratikleri ve derslerle ilgili tüm uygulamaların
Kurul tarafından onaylanmış olması zorunludur. Yabani hayvanlar üzerinde
doğal ortamlarında yapılacak gözlemler gibi saha çalışmaları ve benzeri
deneysel araştırmalarda uygulanacak protokollerin de Kurul tarafından
onaylanmış olması koşulu aranır. Kurul tarafından uygun bulunmayan
çalışmalar Üniversite bünyesinde yapılamaz.
Kurul aşağıda belirtilen ilkeler doğrultusunda çalışır:
a) İnsan ve hayvan sağlığına katkı
sağlayacak, bilgiyi artıracak ya da toplumun iyiliğine olacak
uygulamalar tasarlamayı ve bunları icra etmeyi cesaretlendirmek,
b) Uygun cins, kalite ve sayıda deney
hayvanı kullanmayı sağlamak,
c) Hayvanlara mümkün olduğu kadar az acı
çektirerek, mümkün olan en az strese sokarak ve rahatsızlık vererek,
bilimsel açıdan sağlam veri elde edilmesini sağlamak,
d) Deneyler sırasında uygun ağrı kesici,
sakinleştirici ve anestezi kullanılmasını sağlamak,
e) Araştırıcılar tarafından deneysel
hedeflerin belirlenmesini sağlamak,
f) Deney hayvanlarının eğitimli personel
tarafından uygun koşullarda yetiştirilmesini sağlamak,
g) Canlı hayvanlarda yapılacak deneysel
çalışmaların yalnızca ehil kişilerce veya onların denetiminde
yapılmasını sağlamak,
h) Yabani hayvanların doğal ortamlarında
gözlenmelerini ve işaretlenmelerini kapsayan saha çalışmalarının
ekolojik dengeyi, flora ve fauna zenginliğini gözetecek şekilde ve
incelenen türün özelliklerini bozmadan, varlığını tehlikeye sokmadan
yapılmasını sağlamak.
KURULUN GÖREVLERİ
Madde 9-
Kurulun görevleri aşağıda sayılmıştır:
a) Deney hayvanları üzerinde yapılacak tüm
işlemlerin etik yönden kabul edilebilir sınırlarını belirleyerek çalışma
protokollerini onaylamak veya gerekçesini belirterek kabul etmemek,
b) Kurum içinde deney hayvanı kullanılması
sürecinin etik kurallara uygun olarak sürdürülmesini denetlemek, bu
amaçla gerekli düzenlemeleri yapmak,
c) Deney hayvanları üzerinde yapılacak işlemlerin
onaylanmış protokole uygun olarak yapılmasını sağlamak, gerektiğinde
sonlandırılmasına karar vermek,
d) Onay alınmadan deney hayvanı
kullanılmasını engellemek,
e) Deney hayvanlarıyla çalışacak personelin
gerekli eğitimi almasını sağlamak, bu amaçla sertifika programları
düzenlemek, deney hayvanları kullanım sertifikası olmayanların hayvan
deneyleri yapmasını önlemek,
f) Deney hayvanlarının üretim, yetiştirme,
barındırma ve nakil koşulları ile deneylerin yapıldığı laboratuvar
koşullarının ve donanımın etik yönden uygun olup olmadığını denetlemek,
uygun görmediği durumlarda deney hayvanı kullanılmasını engellemek,
g) Üniversitenin Deneysel ve Klinik
Araştırma Merkezi dışında ve doğal ortamda yapılacak hayvanlarla ilgili
çalışmaların etik kurallara uygun olarak yürütülmesini denetlemek,
h) Deney hayvanı kullanımı ile ilgili her
türlü veriyi toplamak, yıllık çalışma raporu hazırlamak ve Hayvan
Deneyleri Merkezi Etik Kurulu’na sunmak,
I) Deneysel çalışmalar sonunda ortaya çıkan
ölü hayvan ve her türlü atığın mevzuat çerçevesince bertaraf edilmesini
sağlamak,
i) 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’nun
ve ilgili mevzuatın getirdiği hükümler çerçevesinde deney hayvanlarının
kayıt altına alınmasını ve izlenmesini sağlamak.
AKREDİTASYON VE DENETLEME
Madde 10-
Kurul, üyeleri arasından komisyonlar kurup raportörler seçerek, deney
hayvanı kullanımına ilişkin laboratuvar koşullarını denetlemek ve/veya
akredite etmek için çalışma ekipleri oluşturur. Bu ekipler gerektiğinde
denetim ve akreditasyon raporları hazırlar ve Kurulun onayına sunar.
ÇALIŞMA PROTOKOLLERİNİN ONAYLANMASI
Madde 11-
Aşağıda belirtilen çalışmalarda Kurulun onayının alınması zorunludur:
a) Her türlü araştırma projesi, tez
(uzmanlık, bilim uzmanlığı ve doktora) çalışmasına yönelik hayvan
deneyleri ve gözlemleri,
b) Eğitim ve öğretim dönemi başında eğitim
amacıyla yapılacak öğrenci pratikleri ve demonstrasyonları,
c) Yeni bir yöntem öğrenilmesi ve el
alıştırması için yapılacak testler ve çalışmalar,
d) Üniversite personeli olmayanların Üniversite
bünyesinde deney hayvanı kullanarak yapacakları çalışmalar ile deney
hayvanı yetiştirme laboratuvarından hayvan temin etmek suretiyle
yapılacak çalışmalar.
Üniversite dışından kişilerin, kendi kurumlarında deney hayvanları ile
yapacakları çalışmalar için Kurula başvurmaları halinde deneyin etik
yönden değerlendirmesi yapılabilir. Bu tür başvurularda Kurul raporu
ilgiliye tebliğ edilir.
BAŞVURU İŞLEMLERİ
Madde 12-
Kurula başvurular, “Deney Hayvanları Etik Kurulu Başvuru Formu”
doldurularak Kurul sekreterliğine yapılır. Başvuruların, tez
çalışmalarında yürütücü sıfatıyla danışman öğretim üyesi, diğer
araştırma projelerinde ise öğretim üyesi statüsündeki proje yürütücüsü
tarafından yapılması gereklidir.
Üniversite dışından yapılacak başvurular ise proje yürütücüsünün kendi
kurumu ve Üniversiteden alacağı çalışma izin belgeleri eklenerek
yapılır.
BAŞVURU SAHİPLERİNİN SORUMLULUKLARI
Madde 13-
Kurula başvurularda kişisel beyan esastır, başvuranlar;
a) Başvuru formlarında verdikleri
bilgilerin doğruluğunu teyit etmiş,
b) Kurul onayı olmadan deneylere
başlamayacaklarını taahhüt etmiş,
c) Deney hayvanlarında yapılacak işlemleri
başvuru formunda belirtilen hususlara uygun şekilde yapmayı ve Kurulun
çalışmalarını izlemek istemesi durumunda laboratuvarlarını ve çalışma
düzenlerini Kurul üyelerine açmayı kabul etmiş sayılırlar.
Kurul onayından sonra araştırma projesinde yapılan değişiklikler Kurul’a
yazılı olarak bildirilmeli ve onayı alınmalıdır.
BAŞVURULARIN DEĞERLENDİRİLMESİ VE KARAR
Madde 14-
Kurul, ulusal ve uluslararası sözleşmeleri ve bildirgeleri de göz önünde
bulundurarak projeleri, ilgili mevzuata göre etik ve meslek haysiyeti
yönleriyle inceler ve açıklığa kavuşturur. Ulusal ve uluslararası
metinlerde düzenlenmemiş bir sorunla karşılaşıldığında bunu karara
bağlayabilir. Gereken durumlarda projeler incelenmek üzere Kurulca
belirlenen raportör(ler)e iletilir. Raportör görüşünün kurula ulaşmasını
takip eden, ilk Kurul toplantısında başvuru gündeme alınarak
değerlendirilir. Raportör, çalışmanın sahibiyle mülakat yapılmasını
isteme hakkına da sahiptir.
Kurul, yaptığı değerlendirme neticesinde “uygun”, “koşullu olarak
uygun”, “düzeltilmesi gerekir” ya da “uygun değildir” şeklinde karar
verir. Kurul üyelerine ait başvurular görüşülürken ilgili kurul üyesi
görüşmelere katılamaz ve oy kullanamaz.
“Düzeltilmesi gerekir” kararı verilen başvurular, başvuru sahibi
tarafından düzeltildikten sonra, Kurulda tekrar değerlendirilir.
“Koşullu olarak uygun” kararı verilen projeler Kurul tarafından
saptanacak belli bir süre boyunca izlenip istenen koşulların yerine
getirilip getirilmediği değerlendirildikten sonra “uygun” ya da “uygun
değildir” şeklinde karara bağlanır. Kurul, deney hayvanlarında uygulama
yapacak kişilerin ehil olup olmadıklarını da değerlendirebilir ve
yeterli görmemesi halinde eğitim almaları için alanlarında deneyimli bir
araştırıcıyla bir süre çalışmalarını veya bir kurstan geçmelerini
isteyebilir.
Hazırlanan raporlar, Kurulda tartışmaya açıldıktan sonra oylanır ve
kesin rapor kurul üyeleri tarafından imzalanır. Karara katılmayan üye
"karşı oy" gerekçesini yazmak zorundadır.
Raporda etik değerlendirme ve sonuç gerekçesi ile belirtilir. Başvuru
etik ilkelere uygun ise "Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu Yönergesi
ilkelerine uyulmuştur." cümlesine yer verilir. Bu ifade Kurul onayı
olarak kabul edilir.
DENEYLERDE KULLANILACAK HAYVANLAR
MADDE 15-
Kurul tarafından yapılan düzenlemelerle ilgili olarak bir genel veya
özel istisna olmadıkça, deneylerde kullanılacak olan fare (Mus musculus),
sıçan (Rattus norvegicus), tavşan (Oryctolagus cuniculus), kobay (Cavia
porcellus), golden hamster (Mesocricetus auratus), köpek (Canis
familiaris), kedi (Felis catus), bıldırcın (Coturnix coturnix) ve primat
türlerinin (insan dışındaki) kayıtlı yasal deney hayvanı üreticisi ve
tedarikçilerinden alınmış olması şartı aranır. Kedi, köpek gibi evcil
hayvan türlerinin sokakta başıboş olanları deneylerde kullanılamaz.
MADDE 16-
Kurul tarafından;
a) Ulusal mevzuat ve uluslar arası
sözleşmelere çerçevesinde nesli tehlike altında olan ve korunan türler
ile CITES Sözleşmesinin Ek-1 Listesindeki türler üzerinde yapılacak
deney; araştırmanın amacının sözkonusu türlerin korunması veya hayati
biomedikal amaçlar için istisnai biçimde tek uygun türler olduğunun
ispaatlnması durumunda,
b) Doğadan alınmış yaban hayvanı üzerinde
yapılacak deney; ancak diğer hayvanların deneyin amacı bakımından
yeterli olmaması halinde, onaylanır.
DENEY HAYVANI İLE UĞRAŞACAK PERSONELİN EĞİTİMİ:
MADDE 17 –Kurul, bu
Yönergenin 9/e maddesi uyarınca deney hayvanı ile çalışacak kişilerin
ehil olup olmadıklarını belirler ve Üniversite dahilinde Çevre ve Orman
Bakanlığı tarafından yayımlanan yönetmelikte belirtilen nitelikte eğitim
alanlara “Deney Hayvanı Kullanım Sertifikası” verir. Deney hayvanı
kullanıcıları, sertifika almadan bu hayvanlar üzerinde deney, eğitim,
test amacıyla işlem yapamaz ve çalışma mekanlarında bu hayvanları
barındıramazlar. Kurulun onayına sunulan çalışmalarda deney hayvanı
kullanan kişinin kullanım sertifikası bulunmaması halinde kurulca
çalışmaya onay verilmez. “Deney Hayvanı Kullanım Sertifikası” almak için
kurula başvuranların aşağıdaki şartları taşımaları gereklidir.
a) Madde 18’de belirtilen konuların
işlendiği en az 80 saat süreli teorik ve pratik eğitim almış olmak,
b) Alınan eğitime devamın zorunlu olduğunu
ve eğitimin en az %80’ine devam ettiklerini kanıtlamak,
c) Eğitimin sonunda bir sınava girip
başarılı olduklarını belgelemek.
MADDE 18 –
Deney hayvanı kullanım sertifikası alacaklar asgari olarak aşağıda
belirtilen konularda eğitim almak zorundadır:
a) Deney hayvanları morfolojisi (anatomisi
+ histolojisi),
b) Deney hayvanları fizyolojisi,
c) Hayvan deneyleri etiği ve alternatif
deney metotları,
d) Deney hayvanları kullanım teknikleri
(teorik + pratik) 1) Tutuş teknikleri, 2) Enjeksiyon teknikleri, 3) Kan
alma teknikleri, 4) Anestezi – Ötenazi teknikleri,
e) Hayvan deneyleri laboratuarları kuruluş
ve işletmesi,
f) Temel laboratuar güvenliği,
g) Hayvan refahı ve davranış özellikleri,
h) Deney hayvanları üretimi,
i) Deney hayvanları biyokimyası. Alınacak eğitim,
Üniversite bünyesindeki dersler, yapılacaközel nitelikte çalıştay, kurs
ve programlardan oluşabilir.
Hangi derslerin ya da etkinliklerin sertifika almak için gerekli
koşulları sağladığına, yapılacak inceleme sonucu kurul karar verir ve
Üniversite çapında ilan eder. Değişim programları ya da karşılıklı
işbirliği anlaşmaları ile başka kurumlara giden ve yönergede belirtilen
nitelikte oldukları belgelenen eğitimler de dikkate alınır.
SON HÜKÜMLER
Madde 19-
Bu Yönergede belirtilen ilkelere uygun olmayan eğitim, öğretim ve
bilimsel araştırma amaçlı çalışmalar, Üniversitenin hiçbir biriminde
yapılamaz.
Yönergenin kabul tarihinden itibaren yapılmış hayvan deneylerine dayalı
bilimsel makaleler ve sunumlarda, "Bu çalışma Erciyes Üniversitesi
Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu onayı ile yapılmıştır." ifadesi yer
almalıdır.
Kurula başvurulmadan yapılacak çalışmalardan doğabilecek tüm sorumluluk
araştırmacı/ araştırmacılara aittir.
Madde 20-
Kurul kararları gizli olup, başvuru sahiplerinden başkasına bilgi
verilmez.
YÜRÜRLÜK
Madde 21-
Bu Yönerge, Üniversite Senatosu tarafından kabul edildiği tarihte
yürürlüğe girer.
YÜRÜTME
Madde 22-
Bu Yönerge hükümleri Rektör tarafından yürütülür.
|
